Поимот заедница во дигиталниот простор

Една од основните карактеристики на списанијата низ историјата била да формираат заедница на луѓе околу себе. Францускиот „Журнал де Савант“ се обраќа на учените од цела Европа, со цел да се создаде една наднационална заедница во која ќе се разменуваат новите наслови, идеи, тенденции; англискиот „Спектатор“ е директен показател за заедниците формирани во клубовите и кафеаните во времето на зародишот на просветителството и особено за време на процветот на тие идеи, заедници кои функционираат како јавни сфери, во чие средиште се темите од заеднички интерес; во време на модернистичките движења различните списанија „Дада“, „Надреалистичка револуција“ и слично, претставуваат извори на промовирање и ширење на нивните идеи во средините каде се појавуваат, но и низ другите градови во Европа и САД, како и обединувачи на припадниците на група, израз на несогласување и отцепувања... на кратко, преку списанијата на модернистичките изми можат да се следат нивните хронологии.

Ако порано кафеаните, салоните и театрите биле простори во кои се собирале овие заедници и каде весниците и списанијата биле важни извори на информации и полемики, во последните децении, тоа се кафеаните, но и културните центри. Без детални навлегувања во сите аспекти од функционриањето на списанието, да го земам примерот на „Маргина“ во периодот од 2002 до 2010, кога е дел од пошироките активности на културниот центар „Точка“. Интересен е преплетот на просторите: темите кои се отвораат при настаните во културниот центар, наоѓаат простор на страниците на списанието и обратно, темите од списанието се дискутираат, продлабочуваат и поинаку третираат во рамки на активностите на центарот. На овој начин се создава интерактивна група составена од уредниците, авторите на списанието и публиката, која наоѓа израз во наредни настани, дела или, едноставно, дискусии.

Во денешни рамки концептот на заедница се здобива со уште контекст на разгледување, а тоа е дигиталниот свет и новите медиуми, каде што добива суштинско место, поврзано со самата природа на интернетот и на новите компјутерските технологии да функционираат како мрежа од индивидуални точки. Ова придонесува, јавната сфера од масовна да се предефинира во мрежна јавна сфера во која индивидуите ќе можат да ги искомуницираат своите ставови и мислења до други индивидуи на начин што нема да може да биде контролиран од сопственици на медиуми и кој не е лесно поткуплив со пари како што е случајот со масовните медиуми. 

Zoe Barnes, "House of Cards" @WeHeartIt.com

„Внимавајте, денеска кога комуницирате со еден човек – комуницирате барем со илјада“ – ова е коментарот кој го дава една млада новинарка од „Вашингтон пост“ на својот уредник по расправија во кој тој ја навредува, коментарот го дава додека го пренесува на својот Twitter профил преку смартфон, во неговата канцеларија – во реално време. Ова е дел од серијата „Кула од карти“, драмска серија која ја тематизира улогата на новите и старите медиуми во високата политика. Реченицата на младата новинарка многу јасно ја покажува суштината на Веб 2.0, кој е концепиран околу вмрежувањето. Еден профил на Twitter, да се надоврзам на примерот, има на пример 100 следбеници, секој од тие 100 има своја мрежа од по исто толку следбеници. Патот на ширењето на информацијата оди од почетната мрежа, преку мрежите на секој од членовите, преку мрежите на членовите на секој од членовите и така натаму.

За еден корисник да може да коментира, учествува во дебата на социјалните мрежи мора да биде дел од одредена заедница (на пример, за да коментира на страницата на одредена личност со која можеби и силно не се сложува, во најголем дел од случаите мора да биде пријател со таа личност – освен ако профилот на таа личност не е целосно јавен; за да искоментира на страница посветена на Ден Браун, на пример, мора да биде дел од членството на страницата за да го сподели своето мислење без разлика колку тоа било позитивно или негативно). Начинот на кој нештата се вреднуваат е преку членство во заедница поврзана околу една личност, интерес, настан. Само членовите на заедницата, од внатре, можат да критикуваат, вреднуваат, идеализираат, дискутираат тоа што е предмет на интерес исклучиво на таа група, алтернативата е да се исклучат од групата/заедницата или да направат своја група како реакција на неа. Никој не може однадвор, од горе, да изрази критика за одредена тема. Интернет просторот на социјалните мрежи тоа не го дозволува. Всушност, дозволено е, но би било целосно непотребно и непродуктивно, самата заедница би го отфрлила коментарот. Дозволено е на сите нешта да постојат синхроно. Од овде би можел да се извлече заклучок дека вредноста на одредена книга, филм и сл. зависи од големината на заедницата собрана околу неа (принципот на квантитет), но тоа не е баш така. Доколку се разберат можностите на социјалните мрежи на нив можат да се покренат прашања, да се отвораат теми, за кои нема простор да се отвораат на другите медиуми. И да се коментираат во различни правци, да се продлабочуваат – за тоа нема простор на пример на една печатена страница од дневен весник.

Пристапот до информациите се одвива преку заедницата која корисникот ја создава на социјалните мрежи, изборот на информациите кои ќе ги следи зависи од селекцијата на членовите на неговата заедница, членовите на нивните заедници и така натаму, значи вреднувањето се случува преку селекција и персонализација на сопствената мрежа. Така корисникот одбира што ќе чита, со кого ќе споделува, кој е неговиот интерес, што му се допаѓа или не.

The Faces of Facebook app.

Така и би требало да се сфати интернетот, како еден децентрализиран простор кој може да истрпи најразлични нешта, на читателот/корисникот е да одбере – а за тоа ги има и алатките и можностите – што ќе чита и каде ќе се движи. Или со зборовите на уредничката на „Букбокс“ во текстот „Збор-два за Загубениот симбол“:

„Она што можете да го направите ако не ви се допаѓа Браун е – да не го читате. Ако не ја издаваат вашата поезија отворете блог. Ако го сакате Шопенхауер, и ако има само уште тројца такви во градот, дружете се со нив. Ако се бавите со уметност и сакате да бидете доследни на вашите естетски принципи помирете се дека можеби ќе треба да работите нешто друго за да преживеете. Пружете го вашето парче отпор, но тивко и без цинизам. Ако можете“ – Илина Јакимовска.

Преземено и адаптирано од магистерскиот труд „Книжевните списанија во рамки на македонската независна културна сцена“ (декември, 2013).

Претходно:

„Кружниот тек на промените“
„Првите книжевни списанија и кафеаните“

Кружниот тек на промените

Печатницата на Гутенберг

Насловна на „Тајм“, јануари, 1983

„Mедиумите нè напаѓаат од сите страни“, вели Маршал Меклуан, со секоја промена на медиумот, се менува и начинот на кој мислиме и делуваме, начинот на кој го перципираме светот, се менуваат луѓето.

Историјата на средствата за информирање и комуникацијата е проткаена со пронајдоци, промена на општествени состојби, технолошки револуции, промена на начинот на живот и употреба на медиумите. Овие промени секогаш биле и се во меѓусебно дејство. Од врските меѓу нив можат да се извлечат неколку точки за разгледување на овие феномени, во перспектива на историјата на комуникација, промените и нивните влијанија. Првата е за кружното движење на промената: медиумот изникнува од една средина, која понатаму претрпува промени под влијание на новиот медиум и е спремна да го повтори процесот; а другата е за стравот при средбата со новиот пронајдок, страв дека востановениот и познат систем на вредности ќе биде уништен од нешто ново и материјално. Умберто Еко во своето познато предавање „Од Интернет до Гутенберг“ одлучно одговара на стравот:

"...in the history if culture it has never happened that something has simply killed something else. Something has profoundly changed something else."

Стравот е исто толку неизбежен дел од процесите во историјата на медиумите, колку што е и прифаќањето на новиот пронајдок. Имајќи го сето ова на ум, го разгледувам примерот на книгата во дигиталниот свет.

Книгата: печатена, во корици, купена во книжарница или на интернет, со себе носи јасни материјални карактеристики кои доаѓаат од самото тоа дека во рака читателот држи книга – предмет: специфичен мирис, дебелина на листови, мекост, добар или лош повез, лесно се превиткува или не, лесно се држи во рака итн. Потоа читателот ги забележува употребните карактеристики: книгата му дозволува удобно да седне, да се намести во фотелја и да ги врти страниците со своите прсти, да подвлекува, да го подвитка крајчето на страницата за ознака, да остава траги, да ја позајмува на други луѓе кои на неа повторно ќе остават траги, да ја спакува во куфер или чанта. Така комуникацијата се одвива со пластење на суптилни (или не толку суптилни – ако се замислат чкртаниците и скинатите страници) но видливи траги од луѓето кои ја држеле в рака таа книга. Тоа е реален предмет, кој читателот може да го нареди на полица, да го разместува низ собата, да го подари за роденден (со персонализирана посвета), да го разменува, препродава, изнајмува од библиотека.

Уште пред појавата на компјутерите во широка потрошувачка и пред целата експлозија на интернетот и револуцијата која ја носи, се појавува идејата и потребата помеѓу авторите да внесат новини во своите дела. Тоа се почетоците на хипертекстот. Се појавуваат различни програми за создавање експериментални текстови кои не се читаат линеарно, туку хипертекстуално, со следење на мрежа од хиперлинкови, кои од една страница текст го  носат читателот на некоја сосема друга, следејќи пат на асоцијации кој никогаш не е ист со претходното читање.

Со појавата на интернетот сето ова добива поинакви размери и се одвива поприродно и далеку полесно. Освен што книгата како предмет може да се купи преку интернет, таа може да се симне и да се чита во дигитално издание. Ова издание самото по себе е хипертекстуално со можност за пренасочување на други страници, барање на непознат збор, пребарување на поим, име, читање повеќе за авторот, критики за делото и, секако, можност читателот сам да напише нешто за делото и многу едноставно да го објави во тој виртуелен свет каде што живеат милијарди страници текст, слики, звуци кои ни се така лесно достапни, со еден клик.

Кога од виртуелниот свет читателот се враќа на печатената книга, со себе ги понесува знаењата, очекувањата и новосоздадените барања. На пример, на компјутерскиот екран се навикнува да чита пократки текстови (секако, постојат долги студии, но тие обично се направени да се испечатат). Тука доаѓам до фазата кога новиот медиум го менува претходното. Текстовите кои обично се ставаат на интернет се пократки, фрагментарни и проткаени со слики, видеа или музика. Затоа воопшто не е чудно што краткиот расказ е особено во подем во последниве години. Од друга страна, визуелноста на интернет страниците, големата количина на слики, графика и бои кои се дел од секојдневието на читателите/корисници на интернет, им создаваат потреба тоа да го најдат и во книгите, па тешките, долги, книшки описи почесто се заменуваат со кратки, брзи, речиси, филмски секвенци. И мултимедијалноста се наметнува како логична и природна појава.

Со лесната достапноста на алатките за објавување на интернет, без потреба од издавачи и печатење, речиси, бесплатно, секој има чувство дека може да биде писател и самиздатот влегува во нова ера. Оваа практика, „публиката“ да стане автор може да се трасира наназад, до отворањето на весниците за писма и текстови од читателите, но со интернетот доживува огромно проширување. Границата помеѓу писател и читател станува сè понејасна. Блоговите, платформите за закачување на текстови, социјалните мрежи... тоа се местата на кои секојдневно се објавуваат илјадници текстови кои учествуваат во глобалната размена, меѓусебно дејство и влијание, конечно, глобалната комуникација. Петнаесетминутната слава сега станува – едвај триминутна. Дискусијата, во оваа состојба на наплив на текстови, се концентрира на вредностите и реперите, дали треба да се стават во преден план или да се остави од тоа мноштво на текстови, некако несредено раштркани низ виртуелниот простор, да се издвојат оние кои моментно или потрајно ќе извршат влијание и ќе предизвикаат промени.

Значајна карактеристика на новото време на комуникацијата е тоа што со новите медиуми, социјалните медиуми (блог-платформите, Facenook, Twitter, Youtube...) се надоврзуваат на некои стари практики кои се појавиле пред ерата на Facebook. На пример, идејата на фензините од крајот на 20-тиот век, самиздат магазини на еден или група автори може да се пронајдат во блог платформите – секој има свое катче каде секојдневно може да го креира својот магазин; сечењето од весници и списанија, на вести, интервјуа или интересни текстови, овој концепт може да се најде во концептот на Facebook и во можноста која му се дава на читателот/корисникот да одбере што ќе прочита и што ќе задржи, што е дел од неговите интереси; Youtube е едно големо радио (а сè повеќе и ТВ програма) каде корисниците самите ја креираат содржината, нешто налик на компилациските касети со избрани песни од веќе постојните радио станици.

Освен ова, суштината која се извлекува од целата кратка, но експлозиван историја на интернетот и социјалните мрежи, е тоа што самите корисници се креатори на тоа што ќе го читаат, гледаат, слушаат на интернет. Нивните информации, интереси, сето тоа може да се подеси така што ќе одговара на нивните дневни ритуали, обврски и задоволства. Тоа е голема разлика од масовната култура на телевизиските и радио програмите, како и од печатот.

Со новите технолошки пронајдоци, „децата“ на компјутерот, како што се лаптопот – пренослив компјутер, ноутпад, паметните телефони, електронските читачи на книги, проблемот со преносливоста се чини се надминува. Пречките на непреносливоста на компјутерот се премостуваат: сега со овие мали и лесни уреди, кои имаат подобрени карактеристики на екранот за долго читање, може лесно да се менува местото на читање (внатре или надвор: на клупа, на плажа и сл.)

И повторно, навиките се менуваат, но книгите не исчезнуваат. Еве и сега, додека ја пишувам оваа теза, наоколу имам многу книги и списанија, но знам дека ништо не можам да направам ако немам интернет. Проблемите кои се појавуваат и полемиките кои се водат се сосема нормални, единствено што треба да се прифати е дека тие се случуваат на многу сличен начин со секоја промена на свеста, со секој пронајдок кој ја менува перцепцијата за светот и начинот на кој се добиваат и разменуваат информациите. Секоја претходна промена била тешко прифаќана, но по одреден период на адаптација таа се усвојува и се заборава тоа што било претходно.

„Не треба да велиме имам, туку сум опкружување. За среќа, тоа опфаќа повеќе медиасфери (јас сум и велосипед и авион и перо од гуска и телефон и CCN и CD-ROM), што го зголемува степенот на мојата, условно речено, слобода. Но, таа надворешност ја проникнува мојата внатрешност“ (Режис Дебре).

Преземено од првото поглавје на магистерскиот труд „Книжевните списанија во рамки на македонската независна културна сцена“ (декември, 2013).